این نوشته با همکاری گروه مبلمان دانشگاه تهران و مجله رونیکس و به تلاش بیتا حموله، دانشجوی کارشناسی مهندسی صنایع مبلمان دانشگاه تهران تهیه شده است.
بر اساس آثار به جا مانده مانند نقاشیها و کتیبهها، شواهدی در دست است که نشان میدهد انسانها از حدود سی هزار سال پیش از وسایل چوبی، سنگی و فلزی به عنوان مبلمان استفاده میکردهاند. درباره نخستین مبلمان ساخته شده در جهان دو دیدگاه اصلی وجود دارد. دیدگاه اول به دوران پارینهسنگی و نوسنگی بازمیگردد و دیدگاه دوم، ساخت اولین مبلمان را به دوران نخستین پادشاهیهای مصر باستان نسبت میدهد. نتیجه ترکیب این دو دیدگاه نشان میدهد که تاریخچه دقیق و علمی ساخت مبلمان بسیار گسترده است و سازههایی مانند صندلیهای سنگی و چوبی از اولین نمونههای مبلمان به شمار میروند که قدمت آنها به چندین هزار سال پیش از میلاد مسیح بازمیگردد. همچنین، بررسی سبکشناسی مبلمان نشان میدهد که اولین مبلمانها در تمدنهای مصر، ایران و یونان باستان وجود داشتهاند؛ اما نامگذاری سبکهای شناخته شده امروزی از قرن هفدهم میلادی آغاز شده است.
آشنايي و تاریخچه مبلمان
ریشه واژه مبلمان به کلمه فرانسوی “مبلمان” یا “meublement” بازمیگردد که خود از واژه لاتین “mōbilis” گرفته شده است. این کلمه در زبان لاتین به معنای وسایل و داراییهای قابل جابجایی است. امروزه معمولاً به لوازم و اثاثیه کاربردی مانند صندلی، میز، تخت و مانند آنها که قابلیت جابهجایی دارند، مبلمان گفته میشود.
تاریخچه مبلمان قبل از میلاد مسیح:
شواهدی در دست است که نشان میدهد انسانها در حدود ده هزار سال پیش از میلاد، در دورههای دیرینهسنگی و نوسنگی، مبلمان میساختهاند. قدیمیترین شیء کشفشده مربوط به ساخت و کاربرد مبلمان، پیکرههای سنگی زنی نشسته به نام چاتالهویوک است که قدمت آن به شش هزار سال پیش از میلاد میرسد. نمونه دیگر، مجسمه ونوس است که الههای را نشان میدهد که بر روی یک صندلی نشسته است. این اثر در منطقه گاگارینو در روسیه پیدا شده است. همچنین، کاوشهای باستانشناسی در ناحیه اسکارا بری در اسکاتلند، منجر به کشف صندلیها و تختهای سنگی شده که تاریخ ساخت آنها به سال ۳۲۱۵ پیش از میلاد بازمیگردد و به دوره دیرینهسنگی تعلق دارد.
روستای اسکاتلندی اسکارا بری، مجموعهای باستانی و خارقالعاده از خانههای سنگی است. این خانهها در جزیره اورکنی، در شمال سرزمین اصلی اسکاتلند قرار دارند. قدمت این روستا به عصر حجر بازمیگردد و آن را به یکی از قدیمیترین سکونتگاههای کشاورزی در بریتانیا تبدیل کرده است.
این خانهها به طور شگفتانگیزی سالم ماندهاند. دیوارهای سنگی بلند، تختخوابهای سنگی ثابت، کمدهای دیواری سنگی و حتی نوعی سیستم ابتدایی فاضلاب در آنها دیده میشود. این نشان میدهد مردمان آن زمان، حدود پنج هزار سال پیش، زندگی نسبتاً پیشرفته و سازمانیافتهای داشتهاند.
این مکان برای قرنها زیر شن و خاک پنهان بود تا اینکه یک طوفان سهمگین در سده نوزدهم میلادی، لایههای روی آن را کنار زد و این گنجینه تاریخی را دوباره به جهان نشان داد. امروزه اسکارا بری به ما کمک میکند تا درک بهتری از زندگی، خانهسازی و مهارتهای اجداد بسیار دور خود پیدا کنیم.
تاریخچه مبلمان در مصر باستان:
تاریخچه ساخت مبلمان در مصر باستان به دو تا سه هزار سال پیش از میلاد مسیح میرسد. در آن دوران، مبلمان بیشتر در اختیار ثروتمندان و اشراف بود. نقاشیهای باقیمانده از آن زمان نشان میدهد که افراد ثروتمند در خانههای مجلل خود روی صندلیهای چوبی مینشستند که با بالشهای پارچهای پوشانده میشد. فرعون مشهوری مانند توت عنخ آمون از پیشگامان استفاده گسترده از مبلمان در زندگی روزمره بود. یکی از نمادهای رایج در طراحی مبلمان مصری، استفاده از شکل سر شیر بود.
مصریان برای ساختن مبلمان از موادی مانند عاج فیل، فلز، نقره، طلا و چوب بهره میبردند. هرچه مبلمان گرانقیمتتر بود، چوبهای باارزشتری مانند آبنوس، بلوط و انجیر در ساخت آن به کار میرفت. آنها برای پر کردن منافذ و روکش کاری از چسب استخوان استفاده میکردند. روشهای اتصال قطعات نیز شامل کام و زبانه، پیندار، دم چلچله و اتصال سر به سر بود و برای تزیینات از روش آبکاری طلا نیز کمک میگرفتند. از آثار مهم به جا مانده از آن دوره میتوان به تخت خواب توت عنخ آمون اشاره کرد که امروزه در موزه قاهره نگهداری میشود.
تخت سلطنتی فرعون جوان، توت عنخ آمون، یکی از آثار خارقالعادهای است که از گورستان باستانی او به دست آمده است. این تخت زیبا و با شکوه، نمادی از قدرت و هنر در مصر باستان به شمار میرود.
روی پشتی این تخت، تصویری رنگارنگ و ظریف از فرعون و همسرش به چشم میخورد که در حالتی آرام و ملایم نشان داده شدهاند. این صحنه، نشاندهندهی زندگی درباری و باورهای آن دوران است. تزئینات روی تخت، از طلا و شیشههای رنگی ساخته شده و مهارت استادکاران مصری را به نمایش میگذارد.
این تخت نه تنها یک وسیلهی کاربردی، بلکه یک اثر هنری مقدس محسوب میشده که قرار بود در زندگی پس از مرگ نیز همراه فرعون باشد. کشف این اثر گرانبها، پنجرهای به دنیای پر رمز و راز مصر باستان گشوده و کمک بزرگی به درک بهتر تاریخ و فرهنگ آن زمان کرده است.
تاریخچه مبلمان در ایران باستان:
خرید و ساخت مبلمان برای پارسیان با هزینه زیادی همراه بود و معمولاً تنها ثروتمندان از آن استفاده میکردند. این وسایل بیشتر در خانههای اشراف دیده میشد و برای پذیرایی از مهمانان ویژه به کار میرفت. در زندگی روزمره، پارسیان ترجیح میدادند روی زمین بنشینند و از کوسنها به جای صندلی و مبل استفاده کنند. به همین دلیل، میز و صندلی در آن دوران کاربرد چندانی نداشتند. قدیمیترین مبلمانی که در ایران کشف شده، مربوط به دورههای عیلامی و هخامنشی است. این قطعه که از جنس مفرغ ساخته شده، به هزاره دوم قبل از میلاد تعلق دارد و در حفاریهای منطقه املش در استان گیلان پیدا شده است. این صندلی مفرغی در ابعاد کوچک و مینیاتوری ساخته شده و نمونهای از مدلهای واقعی آن زمان است. این صندلی یک صفحه مربعشکل دارد، روی چهار پایه ساده قرار گرفته و پشتی بلند و مستطیلی آن کاملاً شبیه به طراحی صندلیهای امروزی است.
مبلمانهای عيلايم از جنس برنز ساخته شدهاند.
مبلمان آشوريان باستان:
این مبلمان در واقع داربستها و چهارچوبهایی بودند که وسایل روی آنها سوار میشد. پایههای میز و صندلی در تمدن آشور، مانند مصریان، به شکل پنجه شیر ساخته میشد و در طراحی برخی نیمکتها و صندلیها از سر حیوانات نیز الهام گرفته میشد.
مصالح به کار رفته:
مبلمان آشوریان از برنز قالبگیریشده ساخته میشد و روی صندلیها و نیمکتهایشان با پارچههای رنگارنگ پوشانده میشد. کتیبه تخت پادشاهی نمرود از نمونههای برجسته این سبک مبلمان است که در موزه بریتانیا نگهداری میشود.
کتیبهای که بر تخت پادشاهی نمرود یافت شده، نوشتهای تاریخی است که به دستور این پادشاه حکاکی شده است. در این متن، نمرود به توصیف قدرت، قلمرو و دستاوردهای خود میپردازد. او خود را فرمانروایی بزرگ میخواند که بر سرزمینهای گستردهای حکمرانی کرده و شهرها و بناهای زیادی ساخته است. این کتیبه به عنوان سندی مهم، نگرش پادشاهان آن دوران نسبت به قدرت و شیوه ثبت افتخاراتشان را برای آیندگان نشان میدهد.
تاریخچه مبلمان در یونان باستان:
دوره زمانی بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ پیش از میلاد مسیح، به عنوان دوران شکلگیری و رشد مبلمان در یونان شناخته میشود. نخستین نمونههای مبلمان یونانی، از صندوقهای چندکاره مصری الهام گرفته بودند که هم به عنوان صندوق نگهداری و هم به عنوان وسیلهای برای نشستن مورد استفاده قرار میگرفتند.
مواد به کار رفته:
مبلمان ساختهشده در آن دوره، ابتدا از چوبهای در دسترس و مقرونبهصرفه ساخته میشد و سپس با لایههایی از چوبهای ارزشمند و نادر مانند آبنوس و افرا پوشانده میشد. تزئینات این مبلمان نیز با عاج فیل و فلزات گرانقیمت انجام میگرفت. صنعتگران یونان باستان به روشهای خم کردن و پیچاندن چوب آشنایی داشتند. آنها تنه و شاخههای درختان را به یکدیگر متصل میکردند و با استفاده از پایههای محکم، آنها را ثابت نگه میداشتند تا شکل دلخواه برای ساخت مبلمان ایجاد شود. در ساخت این وسایل از انواع روشهای اتصال مانند کام و زبانه، اتصال با پین و اتصال دم چلچله استفاده میشد.
صندلیای به نام کلیسموس در زمانهای بسیار قدیم، در سرزمین یونان استفاده میشد.
تاریخچه مبلمان در روم:
رومیها در طراحی و ساخت وسایل، از سبک سرزمینهایی که فتح میکردند الهام میگرفتند. به همین دلیل، صندلیها و تختهای رومی و اتروسیایی شباهت زیادی به مبلمان یونانی داشت. در روم، صندلی مخصوص نشستن را «سِلا» مینامیدند. آنها همچنین روش ساختن کمدهای چوبی به نام «آرماریا» را بلد بودند. رومیان وسایل باارزش خود را در این کمدها نگهداری میکردند. برای محافظت بهتر در برابر دزدان، این کمدها با نوارهای فلزی تقویت و محکم میشدند.
مواد به کار رفته:
رومیان نخستین کسانی بودند که با بافتن نی، مبلمان ساختند. آنها از چوبهایی مثل زبان گنجشک، نخل و آبنوس نیز برای درست کردن مبلمان استفاده میکردند.
صندلی در زمانهای قدیم روم، فقط یک وسیله برای نشستن نبود. در آن جامعه، صندلی نشاندهنده جایگاه و مقام افراد بود.
افراد عادی معمولاً روی نیمکتهای چوبی ساده مینشستند. اما افراد مهم و ثروتمند، صندلیهای مخصوصی داشتند. معروفترین این صندلیها، “کورولیس” نام داشت. این یک صندلی تاشو بود که از چوب و فلز ساخته میشد و اغلب با تزئینات زیبا آراسته میگشت. این صندلی مخصوص مقامات بلندپایه و فرماندهان نظامی بود و نماد قدرت و اختیار به شمار میرفت.
در خانههای رومی نیز صندلیهای مختلفی وجود داشت. از صندلیهای راحت برای استراحت گرفته تا صندلیهای بلند برای کار. طراحی این صندلیها بر اساس کاری که فرد انجام میداد، انتخاب میشد.
به این ترتیب، در تمدن روم، حتی یک وسیله ساده مانند صندلی هم داستانی از جایگاه اجتماعی و سبک زندگی مردم را روایت میکرد.
تاریخچه مبلمان قرون وسطی(قرن 4 تا 14 میلادی):
مبلمان ساخته شده در آن سده، اغلب از چوب درخت بلوط انگلیسی تولید میشد و وزن زیادی داشت. صندلیها و کاناپههای آن زمان معمولاً با نقشهای برجسته و حکاکیهای ظریف تزیین میشدند و طرحهایی از شخصیتهای افسانهای بر روی آنها دیده میشد. همچنین، مبلمان مخصوص طبقه اشراف شامل تختهای خواب بزرگ و میزهای غذاخوری با تزیینات منبتکاری شده بود که رویهی آنها اغلب از سنگ مرمر ساخته میشد.
تاریخچه مبلمان دوره رنسانس (قرن 14 تا 16 میلادی):
این دوره که از سال ۱۵۵۰ تا ۱۹۰۰ میلادی را در بر میگیرد، شاهد سبکهای مهم و گوناگونی در طراحی مبلمان بود. از معروفترین این سبکها میتوان به مبلمان الیزابت، ژاکوبی، چیپندل و لویی سیزدهم اشاره کرد.
در آن زمان، هنرمندان ایتالیایی روش ویژهای برای کار با چوب ابداع کردند که بسیار شبیه به تراشیدن و شکل دادن سنگ در مجسمهسازی بود.
تختخوابهای این دوران معمولاً سایهبان نداشتند و پلههای کنار آنها اغلب به شکل جعبه یا صندوقچه ساخته میشد. چوب گردو، مادهای رایج و پرکاربرد برای ساخت مبلمان بود. روی صندلیها نیز غالباً بالشهایی از جنس چرم، مخمل یا پارچههای کوبلندوزی شده قرار میدادند.
سبکهای مختلف مبلمان در دوره نوزایی (رنسانس)
در این دوره، طراحی مبلمان به شدت تحت تأثیر ایدهها و هنر روم و یونان باستان قرار گرفت. هنرمندان و صنعتگران سعی کردند زیبایی، تناسب و هماهنگی آثار قدیمی را در کارهای خود دوباره زنده کنند.
مبلمان این دوران معمولاً از چوبهای سنگین و باکیفیت مانند بلوط ساخته میشد و با جزئیات بسیار ظریف و هنرمندانه تزیین میشد. کندهکاریهای زیبا روی چوب، نقاشیهای تزیینی و استفاده از سنگهای قیمتی یا مرمر از ویژگیهای رایج این مبلمان بود.
طرحها اغلب شامل شکلهای هندسی منظم، برگهای گیاهان، تصاویر انسان و موجودات افسانهای بود. صندلیها، میزها و کمدهای این دوره نه تنها برای استفاده روزمره، بلکه برای نمایش ثروت، قدرت و سلیقه هنری صاحبشان ساخته میشدند. این مبلمان نشاندهنده آغاز دورانی بود که در آن راحتی و زیبایی در زندگی روزمره اهمیت بیشتری پیدا کرد.
بیشتر بخوانید: راهنمای رنگآمیزی مبلمان کهنه منزل
سخن آخر
میتوان گفت که با پیشرفت دانش انسان درباره مواد گوناگون، تنوع در ساخت میز و صندلی و دیگر وسایل خانه بسیار بیشتر شده است. برای نمونه، در روزگاران قدیم، مردم از سنگهای صاف به جای نیمکت استفاده میکردند و سپس با کسب تجربه بیشتر، به سراغ چوب رفتند و چهارپایههای چوبی ساده را به عنوان نخستین نمونههای مبلمان ساختند. شایان ذکر است که آشنایی با سبکهای مختلف مبلمان در ایران و جهان، تقریباً از دوره رنسانس و پس از سده هفدهم میلادی آغاز شده است. به همین دلیل، در نوشتههای آینده به شرح این سبکها پرداخته خواهد شد.
نظر شما در مورد این مقاله چیست؟