سهتار یکی از سازهای اصیل و پرطرفدار ایرانی است که صدای نرم و گیرایی دارد و بسیاری از مردم به آن علاقهمند هستند. این ساز بر اساس اندازهی کاسهاش به دو نوع اصلی تقسیم میشود: کاسه بزرگ و کاسه کوچک. در این نوشته از وبلاگ ندابلاگ، تفاوتهای میان این دو نوع سهتار را بررسی میکنیم. امیدواریم تا پایان این مطلب با ما همراه بمانید.
توصیه میکنیم این مطلب بیوگرافی مریم ابراهیم پور را حتماً بخوانید.
مقاله موسیقی مینیمال چیست؟ حاوی اطلاعات جامعی است.
معرفی سه تار
سهتار یکی از سازهای سنتی ایران است که با زخمه زدن به سیمهایش به صدا درمیآید. این ساز از نظر شکل و ساختار، شباهت زیادی به سازهای دوتار و تنبور دارد. جالب است بدانید سهتار تنها ساز ایرانی است که با ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته میشود.
این ساز چهار سیم دارد که جنس آنها از فولاد و برنز است. این سیمها در امتداد طول ساز، از قسمت پایینی (کاسه) تا بخش انتهایی (پنجه) کشیده شدهاند. روی دستهٔ سهتار، معمولاً ۲۸ پرده بسته میشود که جنس آنها از رودهٔ حیوانات یا نوعی نخ مخصوص است و قابلیت جابهجایی دارند.
صدای سهتار بسیار نازک و آرام است و دامنهٔ نواهایی که از آن بیرون میآید بسیار گسترده است. این ساز میتواند از نتهای بسیار بم شروع کند و تا نتهای بسیار زیر ادامه دهد که محدودهای نزدیک به سه اکتاو را شامل میشود.
اگرچه سهتار در اجرای گروهی موسیقی ایرانی نیز به کار میرود، اما بیشتر به عنوان ساز تکنواز شناخته میشود و برای نواختن قطعات انفرادی از آن استفاده میکنند.
کاسه سه تار
برای ساختن کاسهٔ سهتار معمولاً از چوب درخت توت استفاده میکنند. این کاسه ممکن است از یک تکه چوب یکپارچه یا از چند قطعهٔ جداگانه که به هم چسبانده شدهاند، ساخته شود. جالب است بدانید این نوع چوب نهتنها کیفیت بالایی دارد، بلکه باعث میشود صدای ساز شفافتر و رساتر شود.
کاسهٔ سهتار در واقع از سازهای قدیمی مانند عود و تنبور الهام گرفته شده، اما در مقایسه با آنها کوچکتر است و شکلی شبیه به میوهٔ گلابی دارد.
طول کاسهٔ سهتار معمولاً بین ۲۶ تا ۳۰ سانتیمتر و پهنای آن حدود ۱۲ تا ۱۶ سانتیمتر است. با در نظر گرفتن این اندازهها، عمق آن نیز تقریباً ۱۳ سانتیمتر برآورد میشود.
انواع کاسه در سه تار
به طور کلی، ساز سهتار از نظر اندازه کاسه به دو دسته اصلی تقسیم میشود: سهتار با کاسه بزرگ و سهتار با کاسه کوچک.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً نقاره زنی چیست؟ را بخوانید.
سهتارهایی که کاسه بزرگ دارند و اغلب به سبک استاد مهدی کمالیان ساخته میشوند، معمولاً صدای غلیظ و بمتری تولید میکنند.
در مقابل، سهتارهای با کاسه کوچک — که بعضاً به الگوی استاد هاشمی معروفند — دارای صدایی زیر، شفاف و رسا هستند.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در فرانتس لیست | پیانیستی که بتهوون پیشانیاش را بوسید! پیدا کنید.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آموزش برنامه ریزی برای تمرین موسیقی.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در اصطلاح موومان به چه معناست؟ پیدا کنید.
تفاوت اندازه سه تار کاسه بزرگ و کاسه کوچک چقدر است؟
پیش از آن که به تفاوتهای سهتارهای با کاسه بزرگ و کوچک بپردازیم، لازم است به این نکته توجه کنید که اندازه این دو ساز آنقدر به هم نزدیک است که تقریباً بدون استفاده از ابزار دقیق مانند خطکش، تشخیص تفاوت بین آنها دشوار خواهد بود.
اگر یک سهتار با کاسه بزرگ را در کنار یک سهتار با کاسه کوچک قرار دهید، تفاوت چندانی با چشم دیده نمیشود. به همین دلیل، بیشتر هنرجویان بدون این که بتوانند فرقی بین آن دو تشخیص دهند، به صورت تصادفی یکی را انتخاب میکنند. اندازههای دقیق کاسه سهتار به شرح زیر است:
کاسه کوچک با قطر دهانه ۱۴ تا ۱۴.۵ سانتیمتر
کاسه متوسط با قطر دهانه ۱۵ تا ۱۵.۵ سانتیمتر
کاسه بزرگ با قطر دهانه ۱۶ تا ۱۶.۵ سانتیمتر
نقش کاسه در کیفیت صدای سه تار
صدای سه تار زمانی پدید میآید که نوازنده با ناخن یا مضراب به سیمها ضربه میزند و آنها را به لرزش درمیآورد. هر بار که چیزی میلرزد، موج صوتی ایجاد میشود.
گوش انسان به شکلی ساخته شده که میتواند این موجهای صوتی را که در هوای اطراف ما حرکت میکنند، بگیرد. اول پرده گوش آن را دریافت میکند، سپس استخوانهای ریز گوش میانی آن را عبور میدهند و بعد عصبهای شنوایی این سیگنال را به مغز میفرستند تا ما آن را به عنوان صدا بشنویم.
اگر دو سر یک سیم سه تار را محکم بین دو گیره ببندید و سپس به آن ضربه بزنید، متوجه میشوید صدای آن بسیار کم و ضعیف است. زیرا این امواج صوتی برای آنکه به خوبی شنیده شوند، باید تقویت شوند و پژواک پیدا کنند. در اینجا اهمیت کاسه سه تار مشخص میشود.
کاسه سه تار یک محفظه توخالی و قرینه است که با دقت ساخته شده. وقتی سیمها مرتعش میشوند، موج صوتی به داخل این محفظه میرود و بارها از دیوارههای صاف و صیقلی آن بازمیگردد. این بازتابهای پیاپی، موج صدا را قویتر میکند و در نتیجه، صدای شفاف و زیبای یک نت موسیقی از سه تار به گوش میرسد. بنابراین کار اصلی کاسه سه تار، تقویت کردن امواج صوتی است.
برای گسترش دانش خود، مقاله آشنایی با ساز کهن و حماسی نقاره را مطالعه کنید.
تاثیر اندازه کاسه سه تار بر صدا
طبیعی است که هر چه کاسه ساز بزرگتر باشد، فرکانس یا زیروبم صدا کمتر میشود و صدای تولیدشده به سمت بمتر شدن میرود. دلیل این است که امواج صوتی فضای بیشتری برای حرکت و برخورد به دیوارههای کاسه دارند. در نتیجه، هر چه کاسه کوچکتر باشد، صدای سهتار زیرتر خواهد بود.
آیا سازهای با کاسه بزرگ و کوچک در نوازندگی تفاوت دارند؟
بله، تفاوت سهتارهای با کاسه بزرگ و کوچک در هنگام نواختن کاملاً مشخص است. کار کردن و تمرین با سازهای کاسه بزرگ سختتر است، چون با بازتر شدن دهانه کاسه، زاویه خمیدگی مچ دست نیز بیشتر میشود.
این مسئله اهمیت زیادی دارد. همچنین معمولاً صدای بلند و طنین زیاد سازهای کاسه بزرگ پس از حدود یک ساعت تمرین، میتواند گوش را خسته کند. به ویژه اگر هنرجو در حال یادگیری دوره ردیف باشد، این موضوع تأثیر منفی روی زمان و کیفیت تمرین او خواهد گذاشت.
از سوی دیگر، سازهای کاسه کوچک صدایی نازکتر و کمی زیرتر دارند و در دست گرفتن و نواختن آنها نسبت به انواع کاسه بزرگ بسیار راحتتر است.
نظر شما در مورد این مقاله چیست؟