سلام. من شادی شاهپسند هستم.
و من محمد تاجالدین.
شما به رادیو ابزار گوش میدهید.
قسمت دوم: حسنآباد، میدان ابزار.
میدان حسنآباد را میگوییم. یک گذر تاریخی و پرخاطره که امروز قلب بازار ابزار ایران است. اما این میدان از چه زمانی به این نام خوانده شد؟ اصلاً چرا حسنآباد؟ برای پاسخ باید به بیش از صد سال پیش برگردیم.
در آن زمان، میرزا یوسف آشتیانی، صدراعظم ناصرالدین شاه، بخش بزرگی از زمینهای تهران امروزی را از شاه خرید. شاهان قاجار علاقهی زیادی به فروش داشتند! فقط مشکل این بود که چیزهایی را میفروختند که مال خودشان نبود.
برای مطالعه بیشتر، به آموزش تصویری نصب لوستر سقفی در 7 مرحله سری سر بزنید.
برای مثال، ناصرالدین شاه مناطق حسنآباد، یوسفآباد، بهجتآباد، عباسآباد، ونک و اوین را به میرزا یوسف آشتیانی فروخت. البته آن زمان این مناطق هنوز نامی نداشتند. بیابان و کوهپایه بودند. اما بعدها این زمینهای بینام، در گسترش تهران جدید بلعیده شدند و برای خودشان نام و آوازهای پیدا کردند.
داستان ما به ۱۴۰-۱۵۰ سال پیش برمیگردد. وقتی میرزا یوسف آشتیانی زمینها را خرید و هر بخش را به نام یکی از پسرانش کرد. حسنآقا صاحب منطقهای شد که حسنآباد نام گرفت. حسن مستوفیالممالک خود از سیاستمداران برجسته ایران بود. او رکورددار تصدی مقام نخستوزیری است. مستوفیالممالک که میان مردم به «آقا» شهرت داشت، شش دوره نخستوزیر بود؛ پنج دوره در قاجار و یک دوره در زمان رضاشاه پهلوی.
برای گسترش دانش خود، مقاله کوله پشتی مناسب طبیعت گردی باید چه ویژگیهایی داشته باشد؟ را مطالعه کنید.
اما برگردیم به محله حسنآباد. میرزا یوسف آشتیانی برای پسرش، در این منطقه درختکاری کرد و آن را به باغی بزرگ پر از درختان میوه، چنار و کاج تبدیل کرد.
اما عمر میرزا یوسف و باغ زیبایش کفاف نداد. او در سال ۱۲۶۵ خورشیدی درگذشت و زمینها به ورثه رسید. آن باغ بزرگ تکهتکه شد و صاحبان جدیدی پیدا کرد.
شهر رشد کرد و حسنآباد در دل پایتخت جای گرفت. از آن باغ بزرگ امروز فقط استخری باقی مانده که در محوطه سفارت ایتالیا قرار دارد.
تکهتکه شدن زمین و فروش به مردم، به ساخت کوچه و بازار و خیابان انجامید. منطقه کمکم شکل یک محله را به خود گرفت. در اواخر دوره قاجار، یعنی سالهای نزدیک به قرن چهاردهم خورشیدی، در حسنآباد حدود ۵۰۰ خانوار زندگی میکردند و به جای میدان کنونی، یک چهارراه وجود داشت.
عمر قاجار هم مانند عمر باغ میرزا یوسف آشتیانی به پایان رسید. صدای چکمههای رضاخان در پایتخت پیچید و همه چیز دگرگون شد. رضاشاه که شیفته مدرنیسم غربی بود و از روی دست آتاتورک الگوبرداری میکرد، از شکل و شمایل پایتخت راضی نبود.
بنیانگذار پهلوی برای تغییر چهره تهران، سراغ یک معمار نرفت. او کریم آقا بوذرجمهری، از قزاقهای مورد اعتمادش را مأمور اداره تهران کرد. بوذرجمهری اول از همه به سراغ نمادهای دوره قاجار رفت. دستور داد دروازههای هشتگانه تهران، تکیه دولت و هر ساختمانی که مردم را به یاد قاجار میانداخت، خراب کنند.
چهارراه حسنآباد هم از نگاه این قزاق تندخو در امان نماند. بوذرجمهری تصمیم گرفت چهارراه را به یک میدان مدرن و اروپایی تبدیل کند. برای این کار، از قلیچ باقلیان، از معماران نامدار آن دوره کمک خواست. او نیز زیر نظر لئون تادوسیان، معمار سرشناس ارمنی آن روزگار، چهار ساختمان همشکل در اطراف میدان حسنآباد بنا کرد. ساختمانهایی با هشت گنبد به سبک سازههای اروپایی.
از آن زمان، میدان حسنآباد به میدان هشتگنبد نیز معروف شد.
در صورت علاقهمندی، مطلب چطور ماساژور به کاهش استرس و بهتر شدن حال روان کمک میکند؟ را از دست ندهید.
همه این روایتها به روزهای به قدرت رسیدن رضاخان، یعنی اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی برمیگردد. در آن روزها، در شمال غرب میدان یک گورستان بزرگ وجود داشت. گورستانی که سر میرزا کوچک خان جنگلی را پس از آوردن به پایتخت، در آن خاک کردند. البته نگران نباشید. سر میرزا پس از چند سال به رشت منتقل شد و در آرامگاه خودش آرمید.
بوذرجمهری چند دستگاه آبپاش برای شستشوی خیابانهای تهران فراهم کرد. اما بعد به این فکر افتاد که پایتخت نوین ایران به یک اداره آتشنشانی نیاز دارد. به همین دلیل دستور داد گورستان قدیمی شمال میدان را خراب کنند و به جای آن اداره آتشنشانی بسازند. ادارهای که هنوز پابرجاست.
میدان حسنآباد از زمان ساخت، نامهای مختلفی داشته؛ از هشتگنبد تا میدان ملکالمتکلمین و ۳۱ شهریور. اما در نهایت نام حسنآباد بر تاریخ آن ماندگار شد.
این میدان در این سالها از تخریب در امان نمانده. اوایل دهه پنجاه، یکی از ساختمانهای میدان را برای ساخت شعبه بانک ملی خراب کردند و یک بنای شیشهای به جای آن ساختند.
در سال ۱۳۷۷ بناهای میدان در فهرست آثار ملی ثبت شد، اما باز هم تخریب گریبانگیر ساختمانهای نودساله شد. در سال ۱۳۹۸ ساختمان شمال غرب میدان در آتش سوخت و از بین رفت.
اما از چه زمانی میدان حسنآباد به بورس ابزار و یراق ایران تبدیل شد؟
از اوایل دهه چهل بود که مغازههای ابزارفروشی پا به میدان حسنآباد گذاشتند. یعنی در همان دورهای که کشور درگیر «انقلاب سفید» یا «انقلاب شاه و ملت» بود.
در آن دوره و پس از یک همهپرسی و تصویب انقلاب سفید، زمینهای کشاورزی از مالکیت اربابان خارج و بین کشاورزان تقسیم شد. بسیاری که از پس هزینه نگهداری زمین برنیامدند، زمینها را فروختند و راهی شهرها شدند.
از سوی دیگر، با افزایش قیمت نفت، اقتصاد کشور رونق گرفت و کارخانههای کوچک و بزرگی پا گرفتند. کارخانههایی که امروز فقط نامی از آنها باقی مانده، مانند ارج، آزمایش و…
صنعت نیاز به ابزار داشت و ابزار برای فروش و معرفی، به یک بورس معتبر نیازمند بود. قرعه به نام میدان تاریخی حسنآباد افتاد.
سال به سال بر شمار مغازههای ابزارفروشی افزوده شد. این روند همزمان با ورود و گسترش ابزارآلات صنعتی به کشور بود.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً نگاهی به زندگی مرحوم حاج محمدجواد رامخو؛ یادگار دوست را بخوانید.
در دهه پنجاه، این جنبش نیمهصنعتی جان تازهای گرفت. از طرف دیگر، در میدان حسنآباد در سال ۱۳۵۱ یک پاساژ بزرگ ابزار و یراق ساخته شد. پاساژی که هنوز پابرجاست و دهها مغازه ابزارفروشی در آن فعال هستند.
از آن سالها تا امروز، حسنآباد قلب تپنده بازار ابزار ایران است. هر کالا و برند جدیدی اول در این میدان خودی نشان میدهد و کاربران با آن آشنا میشوند.
اگر شما هم به ابزار و دنیای بزرگ و شگفتانگیز آن علاقه دارید، سری به میدان حسنآباد بزنید.
آنچه شنیدید قسمت دوم رادیو ابزار بود. پادکستی که قرار است داستان ابزار را شنیدنی کند. ما این پادکست را در ساختمان شرکت رونیکس در خیابان جامی ضبط میکنیم. خوشحال میشویم پس از شنیدن این قسمت، نظرهای خود را با ما در میان بگذارید.
به نقل از سایت کارناوال درباره میتوان گفت:
“تماشای طهران قدیم و خرید در میدان حسن آباد
امروزه میدان حسن آباد تنها یک یادگاری از گذشته نیست بلکه جایی برای خرید و گشت و گذار نیز به شمار می رود. این میدان یکی از مراکز خرید کامواست و در این زمینه شهرت زیادی دارد. در پیرامون ميدان نیز فروشگاههای ابزار و يراقآلات و قفلفروشی به چشم می خورند و بورس سیسمونی فروشها در جنوب و مركز فروش مبلمان اداری و لوازم چوبی در شمال آن قرار دارد. یک زیرگذر شمالی- جنوبی برای گذر خودروها و پیوند خیابانهای حافظ و وحدتاسلامی در زیر میدان ساخته شده است تا عبور و مرور خودروها آسان تر صورت گیرد.”
نظر شما در مورد این مقاله چیست؟