این نوشته با مشارکت گروه تخصصی مبلمان دانشگاه تهران و مجله رونیکس و به قلم بیتا حموله، دانشجوی کارشناسی مهندسی صنایع مبلمان دانشگاه تهران، تهیه شده است.
مبلمان از وسایل لازم و پرکاربرد در هر خانهای است و نقش مهمی در تکمیل دکوراسیون داخلی دارد. بعضی افراد فکر میکنند که سابقه مبلمان در ایران تنها حدود صد سال است؛ اما این دیدگاه درست نیست. تاریخچه مبلمان در ایران بسیار قدیمیتر است. در واقع مبلمان از گذشتههای دور در ایران وجود داشته، اما در یک قرن اخیر، با تحول در سلیقه و شیوه زندگی مردم، طرح و سبک آن تغییر کرده است. یافتهها و آثار بهدستآمده از کتیبههای تاریخی نشان میدهد که از هزاران سال پیش در ایران مبلمان مورد استفاده بوده و بزرگان و پادشاهان از آن بهره میبردهاند. برخی از شاهان از تختهای سلطنتی به عنوان نوعی مبلمان استفاده میکردند. به طور کلی، سبکهای مبلمان ایرانی در دوره ایران باستان و در سه تمدن مهم هخامنشی، اشکانی و ساسانی شکل گرفت و پس از ورود اسلام به ایران، در دوران صفوی، قاجار و پهلوی دگرگونیهایی یافت. در این مقاله از مجله رونیکس، به بررسی صنعت مبلمان در ایران میپردازیم.
رونیکس را بخوانید.
آشنايي با تاریخچه صنعت مبلمان در ایران
در نوشته پیشین، نگاهی به گذشته صنعت مبلمان در سطح جهان داشتیم. اکنون در این بخش، به سراغ تاریخ کهن مبلمان در ایران میرویم. قدمت استفاده از مبلمان در این سرزمین به هزاران سال پیش بازمیگردد و ما در ادامه، این تاریخ پربار را مرور خواهیم کرد.
مبلمان در دوران هخامنشیان
این دوره به سالهای ۳۳۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد مربوط میشود. در زمان پادشاهی هخامنشیان، مبلمان در ایران نشانهای از عظمت و قدرت شاهان به شمار میرفت. در آن دوران، بیشتر وسایل چوبی خانه از چوب، فلز، پوست حیوانات و سنگهای گرانبها ساخته میشد و با رنگهای گوناگون و طرحهای زیبا آراسته میگشت. طرحهای رایج در آن زمان اغلب از انسانها، حیوانات و گیاهان الهام گرفته میشد. از نقش حیوانات میتوان به شیر، گاو و هما اشاره کرد و از میان طرحهای گیاهی نیز درخت سرو، گل دوازدهپر و نیلوفر آبی دیده میشود. کهنترین مبل شناختهشده از روزگار هخامنشی، یک چهارپایه ساده است که به هزاره دوم پیش از میلاد تعلق دارد. این چهارپایه از جنس مفرغ است و در کاوشهای منطقه املش در استان گیلان پیدا شده است.
مبلمانهای دوره هخامنشی از جنس برنز ساخته میشدند. همچنین تصویر داریوش بزرگ، پادشاه هخامنشی، بر روی سنگهایی حکاکی شده که او را بر تخت فرمانروایی نشان میدهد.
مبلمان در دوران اشکانیان
این دوره تاریخی مربوط به حدود سالهای ۲۲۴ تا ۲۴۷ پیش از میلاد مسیح است. در آن زمان، مبلمان نیز نمادی از جایگاه اجتماعی بالا و دارایی افراد به شمار میرفت. معمولاً برای ساخت وسایل چوبی از چوب و موادی استفاده میشد که قابلیت ترمیم و بازسازی داشتند.
طرحها و تزئینات این دوره، مانند دوران هخامنشی، از نقشهای گیاهی، انسانی، حیوانی و هندسی الهام گرفته بود. بیشتر طرحهای هندسی به شکل مربع و دایره بودند. نقشهای گیاهی رایج نیز شامل گلهای چهارپر و خوشههای انگور میشد.
در آغاز، تختهای پادشاهی بیشتر شبیه چهارپایه بودند و پشتی یا تکیهگاهی نداشتند؛ اما به مرور زمان به آنها تکیهگاه اضافه شد و شکلی شبیه به صندلیهای امروزی پیدا کردند. از جمله نقشهای جانوری پرکاربرد در این دوره، تصویر سر عقاب بود.
مبلمان در دوران ساسانیان
این دوره تاریخی از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی را در بر میگیرد. در این زمان، مبلمان بخش مهمی از هنر و فرهنگ دوران ساسانی به شمار میرفت و بیشتر آنها طرحها و شکلهای هندسی ظریف و پیچیدهای داشتند. سازندگان مبلمان از چوب، فلز و پارچه استفاده میکردند و آنها را با نقشهای برجسته و طرحهای هنری زیبا میآراستند. تختهای شاهی نیز بیشتر شبیه به نیمکتهای بزرگ ساخته میشدند.
نقشهای به کار رفته در تزئینات، از طرحهای گیاهی، حیوانی و انسانی الهام گرفته بودند. میان نقوش گیاهی، شاخههای پیچیده و نیز طرحهای انگور و انار دیده میشد. از نقش حیوانات نیز میتوان به تصویر شیرها اشاره کرد. علاوه بر این، طرحهایی مانند اسب بالدار، اسب عقاب و موجود افسانهای شیر دال (که بدن شیر، سر عقاب و گوشهایی شبیه گوش اسب دارد) بر روی مبلمان و تختهای این دوره دیده میشده است. نمونههایی از این آثار را میتوان در نقشهای برجسته تخت جمشید و تخت کوروش مشاهده کرد.
شیر دال یکی از نقشهای نمادین و پرتکرار در مجموعه تاریخی تخت جمشید است. این نقش معمولاً به صورت موجودی افسانهای نمایش داده میشود که سر و پنجههای شیر و گوشها و شاخهای گاو را دارد.
این نقش بر درگاهها، دیوارها و لباسهای برخی از پیکرهها دیده میشود. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که شیر نماد قدرت، شجاعت و پادشاهی است و گاو نماد برکت، زایندگی و زندگی به شمار میرود. ترکیب این دو در موجودی افسانهای مانند شیر دال، میتواند نشاندهندهی قدرت حاکمیتی باشد که حافظ و پشتیبان رونق و آبادانی سرزمین است.
همچنین، برخی این نقش را نگهبانی در برابر نیروهای اهریمنی و محافظت از مکانهای مقدس و مهم میدانند. بنابراین، حضور شیر دال در تخت جمشید، علاوه بر جنبهی تزئینی، مفهومی عمیق و نمادین در باورها و اندیشههای دوران هخامنشی دارد.
مبلمان در دوره اسلامی
با آمدن دین اسلام به ایران در سده هفتم میلادی، فرهنگ و تمدن ایرانی رنگ و بوی اسلامی به خود گرفت. این تحول در دورههای تاریخی مختلفی مانند عصر صفویه و قاجار و در قالب معماری اسلامی ادامه یافت. طراحی و ساخت مبلمان در آن زمان نیز از اصول و زیباییشناسی هنر اسلامی پیروی میکرد. این طرحها بیشتر شامل الگوهای هندسی، خطنوشتههای تزیینی و نقشهای برگرفته از گیاهان بود و استفاده از تصویر انسان و حیوانات در آن مرسوم نبود. با این حال، برای نخستین بار، نقشهای اسطورهای مانند سیمرغ در تزئینات پدیدار شد. در آن دوران، چوب و دیگر مواد طبیعی، مواد اصلی سازنده مبلمان بودند. همچنین در معماری این دوره، رنگهایی مانند آبی، سبز و قرمز کاربرد فراوانی داشت.
مبلمان در دوران صفوی
مبلمانهای مربوط به این دوره تاریخی، بین سالهای ۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی ساخته شدهاند. در این زمان، ایدهها و سبکهای هنری از دیگر کشورهای اروپایی بر ساخت مبلمان در ایران اثر گذاشت. برای ساختن این مبلمانها از موادی مانند چوب، صدف و عاج استفاده میکردند. امروزه، مشهورترین نمونههای مبلمان دوره صفوی را میتوان در کاخ چهلستون اصفهان مشاهده کرد.
به مناسبت روز جهانی صنایع دستی؛ ابزار باکیفیت و متنوع رونیکس، همراه هنرمندان ایرانی
مبلمان در دوران قاجار
این دوره تاریخی از سال ۱۷۸۵ تا ۱۹۲۵ میلادی را در بر میگیرد. در آن زمان، مبلمان نشانهای از تجمل و لوکس بودن در مهمانیهای دوره قاجار به شمار میرفت. برای ساخت این مبلمانها از چوبهای ارزشمندی مانند گردو استفاده میشد و رویه آنها نیز با پارچههای بسیار گرانبها پوشانده میشد. نفوذ و الهام گرفتن از سبک اروپایی در ساخت مبلمان این دوره، بسیار بیشتر از دوران صفویه بود. در طراحی مبلمان قاجار، میتوان ردپای سبکهای باروک و رنسانس را مشاهده کرد. مشهورترین مبل ساخته شده در عهد قاجار، تخت طاووس است که به دستور فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. این تخت از چوب گردو و چنار ساخته شده و در تزیین آن از هنرهایی مانند میناکاری، خاتمکاری و نیز نقشهای گل و اسلیمی بهره بردهاند.
مبلمان در دوران پهلوی
این دوره زمانی بین سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۷۹ میلادی را در بر میگیرد. در این سالها، طراحی مبلمان در ایران تحت تأثیر سبکهای مدرن اروپایی، به ویژه سبکهای رایج در فرانسه قرار داشت. همزمان با نفوذ مدرنیته به کشور، مبلمانهای جدیدی با طرحها و مواد تازه پدید آمدند که در واقع تلفیقی از عناصر سنتی ایرانی و ایدههای مدرن بودند.
مبلمانی که با هنر منبتکاری تزئین شدهاند، سبکی جاودانه و اصیل دارند. در این سبک، روی چوب با دقت و ظرافت بسیار کندهکاری میشود و طرحهای زیبا و پیچیدهای ایجاد میگردد. این مبلمان نهتنها برای استفاده روزمره مناسب است، بلکه بهدلیل هنر دستی که در ساخت آن به کار رفته، مانند یک اثر هنری ارزشمند میباشد. این قطعات معمولاً از چوبهای مرغوب و با دوام ساخته میشوند و زیبایی و شکوه خاصی به فضای خانه میبخشند.
مبلمان دوره معاصر
پس از دوره پهلوی، به تدریج با گسترش فناوری، رشد جمعیت و دگرگونی در فرهنگ و شیوه زندگی مردم، طراحی مبلمان نیز نوینتر شد و بیشتر مناسب فضاهای کوچکتر گردید. امروزه اغلب جوانان سبکهای مدرن مبلمان را ترجیح میدهند؛ چرا که از یک طرف خانهها کوچکتر شدهاند و از طرف دیگر، علاقه آنان به سادگی و طراحی کمینهگرا باعث شده تا میل کمتری به خرید و انتخاب مبلمانهای کلاسیک داشته باشند. علاوه بر این، با پیشرفت فناوری، مبلمانهای چندکاره و هوشمندی که به اینترنت اشیا متصل میشوند، در حال گسترش هستند.
مبلمان امروزی و هوشمند
آشنایی با طرحهای رایج مبلمان در دنیای معاصر
سخن آخر
صنعت مبلمان در سالهای گذشته پیشرفت چشمگیری داشته است. با گسترش شهرها و دگرگونی شیوه زندگی، نیاز به مبلمان امروزی و کاربردی بیشتر شده است. این صنعت در ایران جایگاه مهمی در بازار داخلی و خارجی پیدا کرده و شمار زیادی شرکت در زمینه طراحی و ساخت مبلمان فعالیت میکنند که محصولات گوناگون و باکیفیتی برای بازارهای داخلی و بینالمللی تولید مینمایند. امروزه مبلمان ایرانی به کشورهایی مانند عراق، ارمنستان، گرجستان، قزاقستان، امارات و آذربایجان صادر میشود.
هماکنون ۶۱۴ واحد صنعتی و بیش از ۷۰۰۰ واحد صنعتی – تولیدی در زمینه ساخت مبلمان در ایران فعال هستند. در سال ۱۴۰۲ درآمد حاصل از صادرات مبلمان به ۱۴۵ میلیون دلار رسید که در مقایسه با سال ۱۴۰۱، رشد ۴۰ درصدی را نشان میدهد. صنعت مبلمان یکی از بخشهای کلیدی برای پیشرفت، رونق و توسعه اقتصادی کشور به شمار میرود و با گسترش توان صادراتی و بهبود عملکرد در زمینه صادرات، میتوان به رشد اقتصادی بیشتری در این بخش دست یافت.
نظر شما در مورد این مقاله چیست؟