ایران در تاریخ پرافتخار خود، همواره نام استادان بزرگی را در خود جای داده که آوازهشان جهانی شده است. در زمینه موسیقی نیز این سرزمین، استعدادهای درخشانی به دنیا معرفی کرده که یکی از برجستهترین آنها استاد فرامرز پایور است. او از نوابغ موسیقی ایران به شمار میرود. در ادامه این نوشته از وبلاگ ندابلاگ، شما را بیشتر با استاد فرامرز پایور، پدر سنتور ایران آشنا میکنیم.
بیوگرافی استاد فرامرز پایور، پدر سنتور ایران
فرامرز پایور در بیست و یکم بهمن ماه سال ۱۳۱۱ در تهران به دنیا آمد.
او یک موسیقیدان، متخصص ردیفهای موسیقی، آهنگساز، مدرس، نوازنده چیرهدست سنتور و پژوهشگر موسیقی ایرانی بود. از او به عنوان یک چهره فراموشنشدنی و از اثرگذارترین افراد در موسیقی ایران یاد میشود و همچنین به پدر سنتور ایران شهرت دارد.
پدرش نقاش و مدرس زبان فرانسه در دانشگاه تهران بود. پدربزرگش، مصورالدوله، نیز نقاش ماهر دوره قاجار به شمار میرفت که با نواختن سازهای ویولن، سنتور و سهتار آشنایی داشت.
آغاز موسیقی
استاد فرامرز پایور از هفدهسالگی نزد استاد ابوالحسن صبا موسیقی آموخت و از دانش استادان بزرگی مانند عبدالله دوامی و نورعلی خان برومند نیز بهرهمند شد.
خود استاد صبا در جوانی سنتور را نزد علیاکبرخان شاهی با سبکی متفاوت از روش خاندان سماعی یاد گرفته بود. اما پس از آشنایی و همنشینی با حبیب سماعی، شیوه سنتورنوازی او را بهتر از استاد پیشین خود دید.
به همین دلیل با پشتکار بسیار، بخشهایی از بداههنوازیهای حبیب سماعی را به نت درآورد. سپس کوشید تا با آموزش درست این شیوه به شاگردانش، مانع از فراموش شدن روش سنتورنوازیای شود که به اصول هنری و زیباییشناسی موسیقی ایرانی نزدیک بود.
برای گسترش دانش خود، به مقاله ژانر موسیقی به چه معناست ؟ سر بزنید.
یکی از برجستهترین شاگردان استاد صبا بود
فرامرز پایور به یکی از شاخصترین شاگردان استاد ابوالحسن صبا تبدیل شد. او تا سال ۱۳۳۶ و تا زمان درگذشت استادش، از دانش و راهنماییهای ایشان استفاده کرد.
وقتی پایور برای آموختن سنتور نزد استاد صبا رفت، تنها سه سال از فقدان استاد حبیب سماعی، آخرین سنتورنواز نامدار و افسانهای نسل گذشته، گذشته بود.
برای مطالعه بیشتر، به مرصع خوانی چیست ؟ سری سر بزنید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله آرمونیکا یا هارمونیکای شیشه ای ، ساز بدنام و کشنده! مراجعه کنید.
شروع فعالیت در وزارت فرهنگ و هنر وقت
استاد فرامرز پایور کار خود را از سال ۱۳۳۳ در وزارت فرهنگ و هنر آن زمان شروع کرد و از سال ۱۳۳۷ نیز آموزش سنتور را در هنرستان عالی موسیقی ملی بر عهده گرفت. او نخستین نوازندهی سنتوری بود که روی این ساز، قطعات جدید میساخت و تنها به بداههنوازی بسنده نمیکرد. به عبارت دیگر، فرامرز پایور اولین آهنگسازی بود که ساز اصلی و تخصصیاش، سنتور محسوب میشد.
پایور در برنامههای گروهی خود با بسیاری از بزرگان موسیقی ایران همکاری نزدیک داشت؛ هنرمندانی مانند جلیل شهناز و هوشنگ ظریف (تارنواز)، رحمتالله بدیعی و علی اصغر بهاری (کمانچهنواز)، حسن ناهید و محمد موسوی (نینواز)، حسین تهرانی و محمد اسماعیلی (تنبکنواز).
تشکیل گروه اساتید
در دهه ۱۳۶۰، فرامرز پایور به همراه جلیل شهناز، علی اصغر بهاری، محمد موسوی و محمد اسماعیلی، گروهی به نام «گروه اساتید» را پایهگذاری کرد. او در این گروه، سرپرستی، آهنگسازی و نوازندگی سنتور را بر عهده داشت. این گروه همکاریهای هنری ارزشمندی با محمدرضا شجریان و شهرام ناظری انجام داد و آثاری ماندگار از خود به جای گذاشت.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب آشنایی با متد آموزش ویولن به سبک سوزوکی را بخوانید.
فرامرز پایور که آهنگسازی آموزشدیده بود و در نوازندگی سنتور به شیوهای ویژه و شخصی دست یافته بود، دانش هارمونی و کمپوزیسیون را نزد استاد برجسته آن دوران، امانوئل ملیک اصلانیان فرا گرفت.
در سال ۱۳۴۱، وزارت فرهنگ و هنر او را برای ادامه تحصیل در موسیقی کلاسیک به انگلستان اعزام کرد. او از دانشگاه کمبریج در رشته زبان و ادبیات انگلیسی فارغالتحصیل شد و در طول این سالها کوشش بسیاری برای شناساندن موسیقی ایرانی و ساز سنتور به مجامع علمی و هنری جهان انجام داد.
بازگشت پایور به ایران با شروع جشنهای هنر شیراز همزمان شد. او هر ساله به همراه گروه اساتید و گروه نوازندگان فرهنگ و هنر، در این جشنها حضور مییافت و نمونههای درخوری از کارهای بزرگان موسیقی ملی و نیز ساختههای خود را اجرا میکرد.
پایور در سال ۱۳۴۷ از وزارت دارایی به وزارت آموزش و پرورش (سازمان مبارزه با بیسوادی) منتقل شد و سرانجام در سال ۱۳۵۵ بازنشسته گردید.
سبک و شیوه استاد فرامرز پایور
سبک نوازندگی فرامرز پایور از آغاز کارش تا امروز، تقریباً یکسان و پایدار بوده است. به همین خاطر، میتوان سبک او را از دو جنسه مختلف نگاه کرد:
یکی از نظر شیوهای که سنتور مینواخت و دیگری از نظر آهنگسازیهایش.
نوازندگی سنتور پایور، یک روش تازه است که کمی هم از رنگآمیزی سبک حبیب سماعی در آن دیده میشود و این تأثیر، بیشتر به دلیل آموزشهایی است که از استاد صبا دریافت کرد.
البته استاد صبا در نوازندگی سنتور به مهارت و تسلط حبیب سماعی نرسیده بود، ولی از نظر دانش پایه و آشنایی با ردیفهای موسیقی ایرانی، کمکهای بزرگی به فرامرز پایور کرد.
نوازندگی استاد فرامرز پایور ویژگیهای منحصر به فردی داشت. سبک او در نواختن سنتور بسیار روان و دقیق بود. هر نتی که میزد، با ظرافت و حساب شده بود و در عین حال، حال و هوای اصیل موسیقی ایرانی را به خوبی منتقل میکرد. او با تسلط کامل بر ردیفهای موسیقی، قطعاتی میساخت که هم زیبا بود و هم اصولی. کارهای استاد پایور، چه در تکنوازی و چه در گروهنوازی، همیشه نشاندهنده دانش عمیق و عشق او به موسیقی اصیل ایرانی بود.
ویژگی خاص نوازندگی استاد پایور
چابکی و تندی مضرابهای فرامرز پایور در کنار شمرده و واضح بودن ریزهایش (طوریکه مشهور است میگویند: “در عین سرعت میتوان تعداد ریزهایش را شمرد!”)، از ویژگیهای منحصربهفرد نوازندگی او به شمار میرود.
دقت و ظرافت او در اجرا آنقدر بالا است که به ندرت پیش میآید نتی را اشتباه بزند. حفظ و رعایت دقیق وزن قطعهها در اجراهایش همواره چشمگیر و قابل توجه بوده است.
او تأکیدها (آکسانها) را با دقت کامل اجرا میکند و سرعت و ریتم قطعه تا آخر به خوبی پایدار میماند.
به کار بردن درابهای زیبا و در عین حال دشوار (سه نت با فاصله) و همچنین تکیههای تمیز و پاکیزه، از مهارتهای ویژه استاد فرامرز پایور در نوازندگی سنتور است.
همچنین پاملخیها و جفتمضرابهای ابتکاری و غیرمعمول او باعث شدهاند که مثلاً چهارمضراب معروف اصفهان او به دلیل داشتن همه این ویژگیها، یکی از سختترین و سنگینترین چهارمضرابها برای سنتور به حساب آید. یا قطعه «پژواک» که فرامرز پایور آن را در وزن لنگ ساخته، با وجود دشواری از ملودی بسیار زیبایی نیز برخوردار است.
از دیگر ویژگیهای سنتورنوازی فرامرز پایور، کم و زیاد کردن صدا و یا خفهکردن بهموقع و مناسب صدای سنتور است.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً تئوری موسیقی ، گام کروماتیک را بخوانید.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب سوالات رایج در مورد سیم سنتور و زمان تعویض آن را بخوانید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله درخت آوازه خوان در انگلیس مراجعه کنید.
استفاده از از تمام اکتاوها و قابلیتهای سنتور
استاد فرامرز پایور هرگز هنگام نواختن یک قطعه، خود را محدود به یک اکتاو نمیکند و همواره سعی میکند از همه اکتاوها و امکانات سنتور بهره ببرد.
او همچنین در نواختن پاساژهای دشوار و جابهجایی بین اکتاوها مهارت ویژهای دارد.
علاوه بر این، استاد فرامرز پایور در بخشهای آوازی، توانایی بالایی در بداههنوازی دارد و بداههنوازیهایش هیچگاه خستهکننده و یکنواخت نیست. همچنین همراهیهای او با آواز بسیار دقیق و سنجیده است و خودش هم بر این موضوع بسیار تأکید دارد.
جدا از همه این ویژگیها، حالت و فرم زیبای دستها و بدن فرامرز پایور هنگام نوازندگی، بسیار چشمنواز است.
بدون شک، فرامرز پایور معرف بهترین سبک و حالت در نوازندگی سنتور بوده است.
نشستن صاف پشت سنتور و حرکت کم بدنش حتی هنگام اجرای قطعات سنگین، همه را مجذوب خود میکند.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با ژانرهای محبوب موسیقی.
برای گسترش دانش خود، مقاله ساز کوزه ، ساز کوبه ای با توانایی بالا را مطالعه کنید.
مقاله آرشه یا کمانه چیست؟ منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
سبک آهنگسازی
سبک موسیقیسازی استاد فرامرز پایور، یک شیوه تازه و نوآورانه است. برای درک بهتر این سبک، میتوان آن را از دو جنبه جداگانه نگاه کرد:
نخست: آهنگهایی که ایشان ویژه ساز سنتور ساختهاند.
دوم: قطعاتی که برای گروههای ارکسترال تصنیف کردهاند.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با ساز مدرسه ! ساز مثلث.
در گذشت فرامرز پایور:
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره ۱۰ ساز سخت موسیقی از لحاظ یادگیری کدامند؟ بیابید.
استاد فرامرز پایور در سال ۱۳۷۶ بر اثر سکته مغزی، دیگر نتوانست به کار هنری خود ادامه دهد و پس از آن در خانه استراحت میکرد. در سال ۱۳۸۶، در آخرین مراسمی که خانه موسیقی برای بزرگداشت او برگزار کرد، خواهر استاد، به جای ایشان، تندیس و لوح تقدیر را دریافت نمود.
این هنرمند بزرگ در نهایت در روز ۱۸ آذر ۱۳۸۸، در بیمارستان شهید باهنر اقدسیه تهران، به دلیل ایست قلبی و نارسایی تنفسی چشم از جهان فروبست.
نظر شما در مورد این مقاله چیست؟